Deze handleiding is een initiatief van de Koninklijke Vereniging voor Wijnhandelaren (KVNW) en het Productschap Wijn

Samenvatting en conclusie

“………..Bedrijven moeten beschikken over een voedselveiligheidssysteem waarmee ze voorkomen dat onveilige producten op de markt komen. Mocht dit ondanks alle voorzorgsmaatregelen toch gebeuren, dan moeten deze producten zo snel mogelijk uit de handel verwijderd worden……”

Bovenstaand citaat uit de website van de Keuringsdienst van Waren www.vwa.nl is de essentie van de Europese Algemene Levensmiddelen Verordening 178/2002, de “General Food Law”. Hierin spelen twee begrippen een cruciale rol:

• Traceerbaarheid èn
• Recall

In alle stadia van productie en distributie, dus van druif tot glas, moet kunnen worden nagegaan wat er gebeurt en wat er is gebeurd. Iedere wijnhandelaar moet direct kunnen aantonen van wie hij zijn wijnen heeft betrokken, en aan wie hij ze heeft doorgeleverd: één stap heen en één stap terug. De wijnimporteur – bottelaar zal ook het proces binnen zijn onderneming per stap vastleggen. Hoe fijnmaziger het traceerbaarheidssysteem hoe kleiner het risico ten aanzien van de omvang van een mogelijk noodzakelijke (stille) recall. De wijnimporteur-bottelaar bepaalt zelf welk risico hij kan/wil nemen. In ieder geval is een goede administratie is noodzakelijk. Daarbij speelt de partij-identificatie een grote rol. Hoe specifieker, hoe beter.

Zodra blijkt dat er sprake is van een ondeugdelijke, onveilige, schadelijke wijn moet de wijnhandelaar de VWA/Keuringsdienst van Waren informeren en een recall-procedure in werking stellen. Ook hiervoor bestaan regels. Het vereist een tevoren vastgesteld risico-managementplan.

De implementatie en naleving van deze nieuwe wetgeving vraagt van alle wijnimporteurs een aanzienlijke administratieve investering. Die wordt echter altijd terugverdiend. Een goede traceerbaarheid en recall-procedure geven de ondernemer een goede garantie voor beperking van de schade.

De conclusie is gerechtvaardigd dat veel wijnimporteurs, en in ieder geval de “KVNW Register Wijnhandelaar”, deze nieuwe wetgeving grotendeels al reeds vrijwillig in hun bedrijf toepassen. Voor hen is deze handleiding meer een checklist. Voor de andere wijnimporteurs is de wettelijke verplichte implementatie van de General Food Law misschien een aanleiding om zich ook te laten certificeren.

Samenvattend: doel van de regeling is dat corrigerend kan worden opgetreden wanneer er zich een probleem aandient waarvan de analyse aantoont dat de aard zodanig is dat het terugroepen van de partij wijn noodzakelijk is.

Deze handleiding is een samenvatting van de problematiek en geeft daarbij inzage in belangrijke publicaties van andere organisaties.

I General Food Law

De Europese Algemene Levensmiddelen Verordening (EG) 178/2002

Op 28 januari 2002 is de Algemene Levensmiddelen Verordening (EG) 178/2002 een feit. Daarmee is een eind gekomen aan grote verschillen in de nationale wetgevingen van de Lidstaten wat betreft begrippen, beginselen en procedures. Een harmonisatie van wetgevingen die het vrije verkeer van veilig en gezond voedsel garanderen. De primaire doelstelling is bescherming van de gezondheid, bescherming van de consument. Voorkomen wordt dat onveilige levensmiddelen in de handel worden gebracht en er zijn systemen om problemen met de voedselveiligheid op te sporen.

De verordening stelt niet alleen regels voor levensmiddelen (en diervoeders) maar creëert ook een Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid. Voor de wijnimporteur zijn echter voornamelijk de twee hoofdstukken die aan onze Warenwet raken van belang. De Europese verordening is namelijk van een hogere juridische orde dan onze Warenwet. En waar die twee strijdig zijn prevaleert Europa. De EG-Verordening is rechtstreeks verbindend. Nederland mag/moet nationaal slechts uitvoeringsbepalingen vaststellen en sancties regelen. Dit is gebeurd en is zo de EU-wetgeving “onze Warenwet” geworden.

Hoofdstuk I omschrijft het doel, het toepassingsgebied en geeft definities van o.m. levensmiddelen, levensmiddelenbedrijven, exploitanten, detailhandel, in de handel brengen, risico, risicoanalyse, risicobeoordeling, risicomanagement, risicocommunicatie, gevaar, traceerbaarheid e.d. Kortheidshalve wordt verwezen naar bijgaande tekst van de verordening.

Hoofdstuk II heet “Algemene Levensmiddelenwetgeving” en is voor de importeur het belangrijkste. In afdeling 1 worden de algemene doelstellingen geformuleerd en komen risico-analyse, het voorzorgsbeginsel en bescherming van consumentenbelangen aan de orde. Afdeling 2 gaat over transparantie en informatie van het publiek. In afdeling 3 staan de algemene voorschriften voor de handel. Dit omvat natuurlijk ook invoer- en uitvoerbepalingen.

En dan afdeling 4. Daar gaat het nu om. Dat zijn de voedselveiligheidsvoorschriften, de verantwoordelijkheden, de traceerbaarheid, de recall. Uit deze afdeling 4 zijn vooral de artikelen 14, 17, 18 en 19 van belang. Schematisch gezien hangen deze artikelen als volgt samen: Art. 14 bepaalt wanneer een levensmiddel onveilig is (= schadelijk voor gezondheid en/of ongeschikt voor consumptie). Dit vereist een risicobeoordeling. Indien de uitslag positief is volgt Art. 18: het traceren van de partij, leverancier en afnemers. Daarna komt artikel 19: dat betreft de te nemen maatregelen zoals een recall.

Hoofdstuk III is geheel gewijd aan de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid. Hoofdstuk IV betreft het rapid-alert systeem en het crisismanagement voor de overheden. Hoofdstuk V geeft de procedure regels, eindigende met de bepaling dat afdeling 3 en 4 van Hoofdstuk II per 1 januari 2005 van toepassing zijn. Dit betreft dus de traceerbaarheid en de recall, het terugroepen van een partij wijn.

Nog één algemene opmerking: De EG-Verordening heeft géén enkel gevolg voor de civielrechtelijke aansprakelijkheid en verantwoordelijkheid van de ondernemingen in de keten ten opzichte van elkaar. De Verordening is alleen een basis voor strafrechtelijke sancties volgens de regeling van onze Nederlandse Warenwet.

II De Traceerbaarheid (artikel 18 EG-Verordening)

EU Verordening 178/2002

Artikel 17 Verantwoordelijkheden (uittreksel)

1. Exploitanten van levensmiddelenbedrijven zorgen ervoor dat de levensmiddelen in alle stadia van de productie, verwerking en distributie in de bedrijven onder hun beheer voldoen aan de voorschriften van de levensmiddelenwetgeving die van toepassing zijn op hun bedrijvigheid en controleren of deze voorschriften metterdaad worden nageleefd.
2. De Lidstaten gaan na of de exploitanten de voorschriften naleven. Daartoe onderhouden zij een systeem van officiële controles en andere op de situatie afgestemde activiteiten met inbegrip van de communicatie met het publiek over de veiligheid en de risico’s, de bewaking van de veiligheid van levensmiddelen alsmede andere controleactiviteiten betreffende alle stadia van de productie, verwerking en distributie.

Voorts stellen de Lidstaten regels vast inzake maatregelen en sancties in geval van overtreding van de wetgeving. Die moeten doeltreffend, evenredig en afschrikkend zijn.

Artikel 18 Traceerbaarheid (uittreksel)

1. Levensmiddelen zijn in alle stadia van productie, verwerking en distributie traceerbaar 
2. Exploitanten van levensmiddelenbedrijven moeten kunnen nagaan wie hun levensmiddelen heeft geleverd. Zij moeten beschikken over systemen en procedures met behulp waarvan deze informatie aan de bevoegde autoriteiten kan worden verstrekt.
3. Exploitanten van levensmiddelenbedrijven moeten beschikken over systemen en procedures waarmee kan worden vastgesteld aan welke bedrijven zij hun producten hebben geleverd. Deze informatie wordt op verzoek aan de bevoegde autoriteiten verstrekt.
4. Levensmiddelen die in de Gemeenschap op de markt worden of vermoedelijk zullen worden gebracht worden met het oog op hun traceerbaarheid adequaat geëtiketteerd of gekenmerkt door middel van relevante documentatie of informatie overeenkomstig de desbetreffende voorschriften van meer specifieke bepalingen.

Algemeen

Het “dossier traceerbaarheid” van onze Nederlandse VWA (Voedsel en Waren Autoriteit/Keuringsdienst van Waren) geeft goed en bondig aan wat traceerbaarheid betekent en wat een wijnhandelaar moet doen. Dit dossier is te vinden op website www.vwa.nl onder het hoofdje “voedselveiligheid”. 

In aanvulling hierop wordt onderstaand ingegaan op een aantal onderwerpen en vragen die met traceerbaarheid verband houden.

Definitie traceerbaarheid  

• De Europese General Food Law artikel 18 zegt: “Traceerbaarheid is de mogelijkheid om een levensmiddel door alle stadia van de productie verwerking en distributie te traceren en te volgen”. Tracing and tracking van het begin tot het einde en terug. Van de primaire producent tot en met de detaillist. En daar houdt het op want de consument zal veelal een onbekende zijn/blijven. Het verschil tussen “traceren” en “volgen” van de wijn is duidelijk: traceren = wie was de leverancier en volgen = wie is of wordt de afnemer.
• Deze twee begrippen zijn in de praktijk administratief en organisatorisch vaak gescheiden in een handelsonderneming (afd. inkoop/verkoop). Voor wetgeving maakt het echter geen verschil en betekent traceerbaarheid het kunnen volgen van wijn naar de bron èn naar de uiteindelijke afnemer de consument. Voor de wijnhandelaar maakt het ook geen verschil omdat iedere partij wijn, hoe groot dan ook, een uniek identificatie nummer heeft dat in alle documenten verschijnt.
• Traceerbaarheid op zich is geen voedselveiligheidsmaatregel. Het is een risicobeheersingsmiddel, een risk-management tool, om een voedselveiligheidsprobleem op te lossen.
• Traceerbaarheid in de wijnhandel begint bij de producent, dan de bottelaar, dan de handelaar. Voor iedere individuele ondernemer geldt dat hij één stap heen en één stap terug in de distributieketen moet vastleggen en dus kunnen traceren. Dus “van eigenaar naar eigenaar”. Hij mag ervan uitgaan dat zijn leverancier en zijn afnemer dat op hun beurt ook doen of hebben gedaan. Liefst natuurlijk voor dezelfde partij wijn (productidentificatienummer!)
• Bij inschakeling van een zelfstandige expediteur of transporteur die géén eigenaar van de wijn is moet er vanuit worden gegaan dat dit geen “stap” heen of terug in de zin van traceerbaarheid is.  Het blijft van belang wie “ de eigenaar”is. Wel is het noodzakelijk dat de leverancier of de afnemer de naam en adres van de transportonderneming vastleggen en koppelen aan het partij-identificatienummer.
• Tenslotte: Artikel 18 gaat alleen over het uiteindelijke doel en de resultaten. Hoe de individuele ondernemer dit bereikt –zijn traceerbaarheids- en recallsysteem- is niet wettelijk voorgeschreven.

Doelstelling Traceerbaarheid

• De doelstelling van traceerbaarheidssysteem is het identificeren van een bepaalde partij wijn. Dit omvat ook de bij de vinificatie en botteling gebruikte druiven/stoffen, de oenologische behandelingen en daarna het volgen van die partij en iedere doos of fles uit die partij door de hele distributieketen tot aan de eindgebruiker, de consument.  
• Wanneer er sprake is van vermenging van partijen bijvoorbeeld bij het bottelen of bij hergroeperen zal dit kunnen leiden tot vaststelling van nieuwe identificatienummer(s) van de daaruit voortkomende nieuwe partij(en).  
• Verpakkingsmateriaal valt als zodanig niet onder het artikel 18 van de Verordening. 
• Traceerbaarheid is een absolute voorwaarde voor:
  • Het voorkómen dat een ondeugdelijke partij op de markt komt
  • Het uit de markt halen van een partij (withdrawal)
  • Het terughalen van een partij bij de consument (recall)
•  Traceerbaarheid is ook een middel om de authenticiteit van een product aan te tonen.

Opzetten van traceerbaarheidssysteem

De traceerbaarheid bestaat uit drie stappen:

1. Traceerbaarheid van de leveranciers
2. Traceerbaarheid van de interne processen
3. Traceerbaarheid van de afnemers

Al deze stappen moeten (administratief) goed op elkaar aansluiten.

De General Food Law spreekt zelf alleen over de stappen 1 en 3, de traceerbaarheid van leverancier en afnemer. Maar het is nu eenmaal onmogelijk om dit te doen zonder ook goed vast te leggen wat er binnen de onderneming zelf met ieder bepaalde partij wijn gebeurt, zelfs als een pallet of doos alleen van plaats in de opslagruime verandert.

Toch hoeft niet iedere ondernemer alle 3 de stappen uit te voeren. Zo zal de wijnhandelaar die alleen aan consumenten levert volgens de wet slechts een traceerbaarheidsysteem nodig hebben voor zijn leveranciers. De vastlegging en controle op de interne processen zijn vrijwillig volgens de EU Verordening maar eigenlijk wel voorgeschreven door de HACCP wetgeving. Dit is ook een voorwaarde voor de KVNW certificering. En wanneer de logistieke behandeling geheel is uitbesteed aan een derde (bijv. transportonderneming) moet de wijnhandelaar erop kunnen vertrouwen dat die onderneming dat deel van het traceerbaarheidssysteem overneemt. Dit is zoals hiervoor al is aangegeven bijv. ook van belang bij re-palletisation of verdeling van pallets in kleinere verpakkingseenheden. Overigens is de transporteur zelf ook wettelijk verplicht om aan de traceerbaarheidseis van artikel 18 te voldoen. Hij kan echter volstaan met in zijn boekhouding bij te houden welke partijen (identificatiecode!) hij voor wie en naar wie vervoert. 

Aansluiting op andere systemen

Alle ondernemingen moeten wettelijk al sinds 1995 een HACCP voedselveiligheidssysteem met kwaliteitscontrole hebben. Voorts hebben vele ondernemingen een door Financiën goedgekeurd AGP boekhoudssysteem. En iedereen heeft een inkoop/verkoop administratie. Deze systemen moeten op een of andere wijze op elkaar aansluiten. Ook op het traceerbaarheidssysteem. Wellicht biedt het unieke partij identificatienummer hiervoor de oplossing.

Documentatie gegevens

Van groot belang is de vaststelling van de gegevens die voor een goede traceerbaarheid moeten worden vastgelegd. Maar dat niet alleen, want traceerbaarheid is nodig voor bewaking van de voedselveiligheid en die wordt bereikt door naleving van de HACCP-voorschriften (en dus documentatie). In deze handleiding wordt ervan uitgegaan dat iedere wijnhandelaar in zijn inkoopovereenkomsten uitdrukkelijk heeft gesteld dat de hem geleverde wijn voldoet aan- en is bereid conform de HACCP wetgeving. En dit geldt ook voor de naleving van de wettelijke wijnetiketteringsvoorschriften, waaronder de verplichte vermelding op het etiket van een “productnummer”! In aanvulling op deze vastlegging geldt voor de traceerbaarheidsdocumentatie o.m. het volgende.

 

-   Traceerbaarheid leverancier

• Iedere inkomende individuele partij moet een partij code hebben om de partij en de leverancier te kunnen identificeren. Is dit niet het geval dan moet de wijnhandelaar er zelf een code op aanbrengen. Onder code wordt alles verstaan wat als batch-code, lot-code, productnummer, streepjescode productidentificatienummer, EAN-code, RFID e.d. wordt aangeduid.
• Van iedere inkomende partij moet in ieder geval bepaalde relevante informatie worden vastgelegd maar de registratie van andere informatie is ook ten zeerste aanbevolen  

Verplicht: een partij identificatie plus

• naam leverancier en adres, tel/fax, e-mail en eventueel ook die van de transporteur

   Aanbevolen:

•    verwijzing naar (inkoop)contract
•    door de leverancier aangebracht ander productidentificatie code/nummer
•    aan de partij gegeven andere code door de wijnhandelaar zelf
•    afleveringsdatum   
•    ontvangstbevestiging
•    aantal flessen, verpakkingseenheden
•    verwijzing naar enige interne kwaliteitscontrole bij ontvangst

 

- Traceerbaarheid interne processen

Deze tweede stap van het traceerbaarheidssysteem vindt al plaats bij vrijwel alle wijnhandelaren al was het om fiscale redenen. Ook wanner er alleen sprake is van het verhandelen van reeds gebottelde wijn. Bij andere opslag en bewerking is er ook altijd al een systeem om de goederenstroom en de bewerkingen te volgen. Maar….er moet voor de traceerbaarheid in de interne administratie tenminste ook een vastlegging zijn van het product-identificatienummer (de code) per partij. En wordt die partij in het interne proces vermengd met andere partijen of opgesplitst in deelpartijen dan moet dat ook worden vastgelegd. Zo nodig op de omverpakking van de nieuwe partij zelf. Ditzelfde geldt bij wijziging van de interne documenten die wijn altijd blijven begeleiden. Ook bij de registratie van breuk of vermissing is het nodig om het lot-/ batch-/ product-identificatienummer/ code te vermelden.

-   Traceerbaarheid van de afnemer

• In het algemeen heeft een onderneming een goede bijgewerkte registratie van zijn vaste afnemers, details van de geleverde wijnen, omzet e.d.. Voor de traceerbaarheid is echter van belang dat elk document dat bij een afgeleverde partij wordt meegezonden alle informatie bevat die voor de traceerbaarheid nodig is, zoals: De partijcode èn

     Verplicht:   

• naam, adres, contactgegevens van de afnemer
• naam, adres, contactgegevens van de transporteur, datum van aflevering

   Aanbevolen: 

• volledige lijst van de wijnen + eventuele individuele productidentificatie-nummers
• aantal flessen, dozen e.d.
• de naam en adres van de verkopende wijnhandelaar zelf
• Er moet een procedure worden vastgesteld voor de gevallen waarin de afnemer de levering weigert uit voedselveiligheidsoverwegingen. De reden van weigering moeten worden gedocumenteerd en de teruggezonden partij moet door de leverancier gescheiden kunnen worden bewaard. Het totale traceerbaarheidssysteem moet zodanig zijn dat te allen tijde zekerheid bestaat over welke partijen wijn er in de markt zijn gebracht.

Traceringsanalyse

Een traceringsysteem moet worden ingesteld op basis van een voorafgaande analyse van:

• de momenten en handelingen bij ontvangst van de wijn
• de bedrijfsinterne processen/ de verwerking/ logistieke handelingen
• de momenten en handelingen bij verzending en aflevering van wijn èn
• de definiëring van de maximale partijgrootte (dus het product-identificatienummer/de code) voor de traceerbaarheid met het oog op het terug halen van een partij (withdrawal èn recall).

Noch de EG-Verordening, noch de Keuringsdienst van Waren stellen eisen aan de partij-grootte. Het is aan iedere ondernemer zelf om te bepalen hoe groot de partij (en dus zijn risico) is. Bijvoorbeeld: één partij = alle “Vin du Patron”wijnen of één partij = alleen de witte Vin du Patron met paarse schroefdop van het merk X.

Traceringsprocedure

Wanneer eenmaal is vastgesteld dat er sprake is van de noodzaak om wijn niet in de handel te brengen, of om de wijn terug te halen uit de handel of terug te roepen bij de consument, wordt de traceringsprocedure in werking gesteld. Hierin moet –al dan niet in de vorm van een checklist of stroomschema- zijn aangegeven wie welke gegevens waar moet opzoeken. Dit sluit aan op andere procedures zoals die bijv. gelden voor de afhandeling van klachten in het algemeen. En voor de recall geldt dit in het bijzonder. Bij tracering en recall procedures horen ook instructies ten aanzien van de melding aan de VWA/Keuringsdienst van Waren en het Productschap Wijn, alsook voor de identificatie van de gewraakte partij wijn, de tracering van leveranciers en afnemers, de beoordeling  van de ondeugdelijkheid/onveiligheid e.d. De bijgaande checklist uit het CBL-Recallprogramma d.d. 1994 is een zeer gedetailleerd voorbeeld van zo’n procedure.

Traceringstijd max 4 uur

In de EU wetgeving wordt de eis gesteld dat iedere onderneming “zo snel mogelijk” de gegevens voor het traceren van een partij wijn moet kunnen leveren. Dit betreft in de eerste plaats de partij-identificatie, de afnemers en de leveranciers, die moeten worden geïnformeerd. Ook moeten de (andere) partijen wijn kunnen worden geïdentificeerd waarin het geconstateerde of vermeende probleem zich evenzeer zou kunnen voordoen. De VWA/KvW meent dat “zo snel mogelijk”een tijdsbestek van 4 uur is. Deze 4-uur termijn gaat in nadat er tweezijdig contact is geweest tussen de wijnhandelaar en de Keuringsdienst van Waren. Mocht er sprake zijn van een ernstig gezondheidsrisico dan is een onmiddellijke corrigerende actie tot op consumentenniveau op basis van de partijcode noodzakelijk (zie bij “recall”). 

Tracering voorraad 31 december 2004

Omdat de Verordening pas op 1 januari 2005 van toepassing is vallen alle wijnen die de Nederlandse importeur op 31 december 2004 in voorraad heeft formeel buiten de wettelijke traceerbaarheidsvoorschriften wat betreft die “één stap terug”. Voor de 31 decembervoorraad is er dus alleen een tracering verplicht wat betreft de afleveringen. De stap vooruit.

Maar voor alle andere wijnen die vanaf 1 januari 2005 worden verkocht/geleverd gelden de traceringverplichtingen in beide richtingen. In heel de Europese Unie!

Bewaartermijn traceringgegevens

Er is voorgesteld maar nog niet definitief besloten dat de traceringsgegevens van alle levensmiddelen:

• Tenminste 5 jaar moeten worden bewaard èn
• Indien de “shelf life”van een product langer is dan 5 jaar deze periode moet worden vastgesteld op de “shelf life”plus 6 maanden

Voor producten met een houdbaarheidsdatum (THT of “best before” e.d.) geldt déze (kortere)  THT-tijd + 6 maanden.

Met wijnen kan dit een probleem geven. Wat is de shelf-life of THT van wijn? Ten tijde van het schrijven van deze handleiding is hierover nog geen uitsluitsel.

Tracering wijn uit 3e landen

De rechtskracht van de EG-Verordening reikt niet over de buitengrenzen van de Gemeenschap. Daarmee is duidelijk dat binnen de Gemeenschap de officiële importeur eindverantwoordelijk is voor de door hem uit 3^e landen geïmporteerde wijn. Derhalve moet de importeur zijn leverancier van buiten de EU zelf verplichten om te voldoen aan HACCP èn traceerbaarheidseisen. Dus een partij-identificatienummer! Dit geldt voor alle 3^e landen wijn, ongeacht of ze onder het huismerk van de importeur worden ingevoerd of met het label van de producent/exporteur. En voor Europese bottelingen van 3^e landen wijn was en blijft de Europese bottelaar aansprakelijk.

III De Recall, het terugroepen van een partij

EU Verordening 172/2002

Artikel 14 Voedselveiligheidsvoorschriften (uittreksel)

1. Levensmiddelen worden niet in de handel gebracht indien ze onveilig zijn.
2. Levensmiddelen worden geacht onveilig te zijn indien zij
   • schadelijk zijn voor de gezondheid
   • ongeschikt zijn voor menselijke consumptie
3. Bij beoordeling van onveiligheid is gebaseerd op
   • Normale omstandigheden van gebruik door de consument èn in alle stadia van productie, verwerking en distributie
   • Aanwezigheid van de informatie van de consument (vooral op etiket) en over het vermijden van nadelige gezondheidseffecten
4. “Schadelijk voor de gezondheid” hangt af van korte en lange termijn effecten, voor de  consument en dienst nakomelingen (incl. allergische reacties!).
5. “Ongeschikt voor consumptie” kan een levensmiddel zijn dat gecontamineerd of bedorven is, of waarbij sprake is van kwaliteitsverlies.
6. Een onveilig levensmiddel uit één partij betekent tot op bewijs van het tegendeel dat de hele partij onveilig is.

Artikel 19 Verantwoordelijkheden voor levensmiddelen: exploitanten van levensmiddelenbedrijven (uittreksel) 

1. Een exploitant die meent dat een levensmiddel niet voldoet aan de voedselveiligheidsvoorschriften stelt de procedure om het uit de handel te nemen in werking, informeert de consument en gaat evt. tot terugroep over.

 3.      Een exploitant informeert de bevoegde autoriteit direct wanneer een
product schadelijk  voor de gezondheid kan zijn.

Algemeen

Een “onveilige”wijn die al in de handel is gebracht moet worden teruggehaald. Of dit het geval is hangt af van de analyse van het gebrek:

• is óf kan de wijn schadelijk zijn voor de gezondheid?
• is de wijn ongeschikt voor menselijke consumptie, door bijv. contaminatie, kwaliteitsverlies, bederf?
• is voldaan aan de voedselveiligheidsvoorschriften?

Daarnaast zijn er andere omstandigheden –zoals foutieve etikettering, verkeerde flesinhoudsmaten e.d.– die het terughalen ook noodzakelijk zouden kunnen maken. In al die gevallen zijn er procedures en stroomschema’s nodig om effectief en efficiënt de gewenste corrigerende actie te nemen. 

Aan een corrigerende actie gaat dus een risicobeoordeling (artikel 14 Verordening) vooraf.

De beoordelingscriteria moeten zijn gebaseerd op een normaal gebruik en op de te verwachten gezondheidseffecten. Dat de wijn in goede staat moet zijn is natuurlijk altijd al een criterium geweest. 

Zijn de uitkomsten van de analyse en de risico-beoordeling van een klacht of gebrek positief, en is de wijn “onveilig”dan treden de tracerings- en recall procedures in werking.

Zoals eerder reeds gezegd is er een extensieve handleiding voor recall uitgegeven door het CBL. Deze is natuurlijk afgestemd op het grootwinkelbedrijf. De minder grote wijnhandelaar kan hier echter stap voor stap uithalen wat hij zoal zelf ook zou moeten doen. Een ander goed en diepgaand document hierover is de “Product Recall and Traceability” Guidance Note van de Food Safetey Authority of Ireland uit 2002. (Op aanvraag bij KVNW verkrijgbaar).

Het belangrijkste document blijft echter de publicatie van onze Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit: “adviezen voor het opzetten van een crisisplan voor een grootwinkelbedrijf” van 16 oktober 2002 (zie bestand onderaan deze tekst).

Soorten recall

In Engeland wordt taalkundig onderscheid gemaakt tussen “Recall” en “Withdrawal”. De VWA/Keuringsdienst van Waren doet dat ook: “Uit de handel nemen” en “terugroepen”. In de praktijk van de wijnhandelaar lopen beide activiteiten in elkaar over. Iedere wijn die bij de consument moet worden teruggeroepen moet ook uit de handel worden genomen. Omgekeerd is dit niet altijd het geval: Een schadelijke of ondeugdelijke wijn kan wel al in de handel zijn zonder nog aan de consumenten te zijn geleverd. Voorts hoeft een verkeerd geëtiketteerde wijn niet onveilig, schadelijk te zijn, maar moet wel uit de handel worden genomen. Met andere woorden: het blijft een “terugroepen, recall”, hetzij tot en met de detailhandel hetzij tot en met de consument. Het verschil zit vooral in de maatregelen die allemaal moeten worden genomen om de (onbekende) consument te informeren over een gebrek, aan te sporen de wijn terug te brengen of te vernietigen, het aanbod om de schade te vergoeden e.d.  

Recall systeem

Evenals voor de traceerbaarheid moeten er voor de recall een systeem en een procedure worden opgezet volgens een stappenplan:

1. Eerst moet er een recall-policy worden vastgesteld als onderdeel van het totale voedselveiligheidsplan van de onderneming.
2. Dan komt het product-recall plan zelf. Dit is een uitgewerkte procedure waarbij een ieder in de onderneming weet wat er wanneer moet worden gedaan. Het omvat de aanwijzing van personen, omschrijving van ieders verantwoordelijkheden, lijsten met te benaderen personen/instellingen, (+ hun adressen, telefoonnummers, e-mail adressen e.d.) beoordeling  probleem en vervolgens de voorschriften voor keuze van soort recall, enzovoort.
3. Daarna moet het opgezette systeem worden getest.

Na deze 3 stappen volgt de procedure voor de praktijk. Indien er eenmaal besloten is tot een recall moet er op 3 niveaus actie worden genomen

• in de onderneming zelf
• in de distributieketen
• met de VWA/Keuringsdienst van Waren (tel. 0800-0488 34 uur per dag 7 dagen in de week gratis!) en het Productschap Wijn.

Voor ieder van deze niveaus dienen richtlijnen te zijn.

Het is duidelijk dat traceerbaarheid onlosmakelijk is verbonden aan deze recall. In deze handleiding wordt niet diep ingegaan op het opzetten en uitvoeren van een recall systeem.  Zoals hiervoor gemeld zijn de adviezen van de Voedsel en Waren Autoriteit/Keuringsdienst zeer bondig en duidelijk. Het zou een doublure zijn die hier te herhalen.

Het CBL-recall programma is zeer uitputtend. Het is zoals gezegd bedoeld voor grootwinkelbedrijven en daarmee te uitgebreid voor de meeste andere wijnhandelaren. 

Samengevat:

1. De ondernemer draagt zorg voor goede interne instructies en controleert de werking ervan periodiek (net zoiets als een brandoefening).
2. De VWA/Keuringsdienst van Waren èn het Productschap Wijn moeten worden ingelicht wanneer er sprake is van een probleem.
3. Een coördinatie team van de onderneming gaat tot uitvoering over en neemt de maatregelen om de handel en het publiek in te lichten, en/of de wijn uit de markt terug te halen. Daarnaast dient natuurlijk de leverancier/producent te worden geïnformeerd.

 IV Diversen

 Partij-identificatie

Het belang van een partij identificatie (lees: beperking grootte) is duidelijk. De EG Verordening zegt namelijk: “wanneer een onveilig levensmiddel deel uitmaakt van een partij of zending van dezelfde klasse of omschrijving, wordt aangenomen dat alle levensmiddelen in die partij of zending onveilig zijn, tenzij een uitvoerig onderzoek geen aanwijzingen oplevert dat de rest van de partij of zending onveilig is. (Artikel 14, lid 6). Met andere woorden: één foute fles = hele partij/zending fout. Dus hoe kleiner de partij, hoe kleiner de schade, hoe minder terug te halen.

Op welke wijze de ondernemer een “partij” d.w.z. de omvang, de grootte, het aantal flessen/soort wijn vast stelt is wettelijk niet voorgeschreven. Alles mag, maar er moet wel iets worden gedaan. Anders zijn alle flessen met hetzelfde etiket per definitie één partij. 

Voorts is “partij-identificatie” beslist niet alleen van belang voor het terugroepen van onveilige producten. Voor de wijnhandelaar speelt deze productnummering al een rol vanaf de botteling. Controle op kwaliteit van de wijn, transport, opslag e.d. vragen ook om partij-identificatie, al was het alleen maar voor een goede administratie of voor verzekeringen van opslag en transport. Maar blijft de vraag: op welke wijze kan dit het beste geschieden?

Het kan zijn dat de leverancier van de wijn zelf al een partij-identificatienummer/code heeft aangebracht op iedere fles. Dan zou de Nederlandse wijnhandelaar die kunnen overnemen. Heeft de aangeleverde fles bij ontvangst echter nog geen identificatie code dan moet de wijnhandelaar die voor traceerbaarheid en recall zelf alsnog aanbrengen op de fles of doos of omverpakking (en in zijn documentatie en administratie).

Mogelijkheden identificatie partij

Over dit onderwerp is een gedegen voorstel verschenen: “FOODTRACE” concerted Action Programme d.d. 12-05-2004. Hierin wordt gepleit voor het gebruik van de EAN -128 streepjescode of de RFID code. Die wordt immers op de meeste levensmiddelen in consumentenverpakking al aangebracht. Bijgaand de samenvatting over deze identificatiemogelijkheid. Maar: de vraag is of EAN of RFID-code wel geschikt is voor de hele wijnhandel.

Er zijn andere mogelijkheden: Coderingen bestaan immers al:

• voor de (fiscale) geleidedocumenten, de goederennomenclatuur, facturen e.d. èn
• op iedere fles wijn dient erop het etiket een “productnummer” te staan. Dat wordt door de bottelaar aangebracht. Het is of zou een uniek nummer moeten zijn voor iedere in één charge of op één dag/dagdeel gebottelde wijn.

Indien een geconstateerd gebrek van een fles wijn duidelijk niet alleen in die ene fles aanwezig kan zijn, moet misschien al snel worden aangenomen dat alle flessen van de betreffende bottelcharge onveilig zijn bijv. omdat alle kurken van een partij besmet zijn met TCA (traceerbaarheid bij bottelaar!) of omdat er glassplinters in één charge voorkomen.

De keuze van de code zal voor de wijnhandelaar dus enerzijds afhangen van hetgeen zijn leverancier wenst/kan/doet en hetgeen zijn afnemer wenst. De totale ketenaansprakelijkheid moet worden gegarandeerd. Het beste zou zijn dat deze product-identificatiecode in de gehele distributieketen ongewijzigd blijft. Zo niet, dan moet er bij de onderneming die wijzigingen aanbrengt een soort “concordantietabel” worden gemaakt waarmee de aansluiting van de oude op de nieuwe partij identificatiecode wordt vastgelegd.

Plaats van partij identificatienummer

Uitgangspunt: “ergens” op iedere individuele consumentenverpakking. Mag op een achteretiket tezamen met bijv. de gegevens over de importeur en de zin “bevat sulfiet”.

Advies: het kan wenselijk zijn om de code ook op omverpakkingen (dozen, rol container, pallets) te vermelden. Dat kan met name een voordeel geven bij hergroepering van zendingen.

In-/Verkoopvoorwaarden – Contractuele aansprakelijkheid

Het verdient aanbeveling om met leveranciers èn afnemers afspraken te maken over traceerbaarheid en recall. Het moet vooraf duidelijk zijn wie de eventuele risico’s loopt, welke partij-identificatie er wordt gebruikt en wie uiteindelijk de financiële schade voor zijn rekening neemt. De contractuele aansprakelijkheid bij recalls. In dit verband moet ook gewezen worden op de contractuele aansprakelijkheid bij partijen wijn met het huismerk van de detaillist die niet zelf ook de importeur of bottelaar is. Bijvoorbeeld weer die  bekende “Vin du Patron”.

Het CBL had in 1987 al een model “Contractuele Regeling Productaansprakelijkheid” opgesteld waar dit recall-risico onder valt. Dit document is gehecht aan het CBL Recall-Programma.

De kosten van een terugroepactie kunnen enorm oplopen: de advertenties, de logistieke acties, de (tijd = geld) inspanningen van de detaillist, de eventuele vernietiging of terugzending van de partij wijn naar producent, de kosten van laboratoriumonderzoeken, de omzetderving van de detaillist etc. Daarnaast natuurlijk ook nog de eventuele schade die de consument zelf heeft opgelopen door het drinken van de “onveilige”wijn.

Kortom: houdt er rekening mee in uw algemene inkoop- en verkoopvoorwaarden en in de individuele contracten met leveranciers en afnemers. Beter duidelijkheid vooraf dan problemen nadien.

Tenslotte: De wijnhandelaar kan bezien of hij zijn recall risico’s wil verzekeren. Er zijn mogelijkheden al is er ten tijde van de opstelling van deze handleiding nog geen uniforme- en voor een ieder geschikte standaard risicoverzekering voor schade in verband met traceerbaarheid en recall bekend.

Wijnaankoop op veilingen

De General Food Law voorziet geen specifieke traceerbaarheids bepalingen voor veilingen. Dat hoeft ook niet omdat op de algemene levensmiddelenveilingen (groente, fruit, vis) de verkoper èn de koper bekend zijn. Daar loopt de traceerbaarheid gewoon door. Bij wijn is het echter anders. Bijzondere partijen, oude wijnen of hele collecties worden op nationale en internationale veilingen (vooral Sotheby’s en Christie’s) aangeboden. Daar zijn koper, verkoper of beiden anoniem. En de veilinghouder is geheimhouding verplicht over hun namen en adressen. Is dit een breuk in de traceerbaarheid? Het antwoord is:……………….

Mocht een wijnhandelaar een collectie wijn uit bijv. de boedel van een overledene kopen of van een willekeurige particulier hebben gekocht dan houdt de traceerbaarheid bij hem op en is er géén stap terug. Dan is de koper de eindverantwoordelijke. Net als in alle andere gevallen dat de wijnhandelaar niet kan aantonen van wie hij de wijn heeft betrokken.

Wetgeving

• Internationaal: Codex Alimentarius: beginselen voor Levensmiddelenhygiëne” 
• Europese Gemeenschap:
  •  Richtlijn 93/43 Levensmiddelen hygiëne
  •  Verordening 178/2002 General Food Law
  •  Verordening 1493/1999 Wijnmarktordening/etikettering wijn
  •  Verordening 753/2002 toepassingsregels Vo.1493/1999
• Nederland: Warenwet, besluit etikettering levensmiddelen (WEL), de regeling hygiëne van levensmiddelen (HACCP) en de hygiënecode van het Productschap Wijn.
• KVNW: voorwaarden “KVNW Register Wijnhandelaar”

Bronnen

Voor de samenstelling van deze handleiding is dankbaar gebruik gemaakt van de door het Centraal Levensmiddelen Bureau uitgegeven documentatie. Daarnaast zijn de Internet publicaties van VWA/KvW, Europese Organisaties en de Food Safety Authority of Ireland, als bron benut.

Evenzeer de door de KvW en het Ministerie van VWS getoonde beelden bij voorlichtingsbijeenkomsten over de General Food Law.

Regelmatig verschijnen er overigens interessante artikelen over traceerbaarheid in het “Journaal Warenwet” van Kon. Vermande.

Van enig belang is ook de publicatie “productveiligheid in Europa”. Dit is een gids voor corrigerende acties inclusief het terughalen van producten, al is dit document geconcentreerd op het wegnemen van veiligheidsrisico’s die worden veroorzaakt door non-food producten.

Klik hier voor een link naar het dossier Traceerbaarheid op de website van de Voedsel en Waren Authoriteit

Adviezen voor het opzetten van een crisisplan voor een grootwinkelbedrijf	(107 kB PDF)
Verordening (EG) Nr. 178/2002 m.b.t. levensmiddelenwetgeving	(309 kB PDF)